Бајката
како жанр била проучувана од антрополозите, книжевниците, етнолозите,
фолклористите, но и од психолозите, кои во бајката ја препознале терапевтската,
односно лечебната функција за душата на човекот. Централниот мотив во бајката,
кој секогаш се однесува на можноста послбиот, да го победи посилниот, можеби не
со помош на сила, но со храборост, досетка, вистина, односно со разум, допринесува
во оставарувањето на важна терапевтска
функција. Тој момент на претварање на јунакот од беспомошно суштество во зрела,
ефикасна личност, претставува модел за трауматските наративи. Преку приказната
човекот се соочува со соствениот проблем, преку емпатија спрема главниот лик, а
притоа знае дека постои јасна граница помеѓу фикцијата и реалноста. Таа
способност на бајката да го предизвика нашето сочувство со јунакот штитејќи не
од болното соочување со тешкотиите низ кои поминуваме, користејќи симболи и
метафорички слики, претставува ефикасен механизам за совладување на траумите.[1]
Денеска
најприсутни се психоаналитичките и аналитичките толкувања на бајките, иако се
среќаваат и бихејвиорални пристапи, развојни пристапи и сл. Употребата на
бајките во терапијата е позната под името Бајкотерапија, а присутна е посебно
во Унгарија, Романија, Русија, Хрватска и сл.[2]
Кај нас во РМ, присутна е драмската обработка на бајките, но најчесто во
рамките на развивање на актерските способности во предучилишната и училишната
возраст.
Историја на психолошкото проучување на
бајките
Првиот
кој се обидел да ги толкува бајките, митовите, легендите и ги довел во врска со
соновите бил Лудвиг Лајстнер (Ludwig Lainstner). На него се надврзал Фридрих
вон дер Лејен (Friedrich von der Leyen), кој сметал дека бајките се
наратизирани сонови. Според него мотиви кои произлегуваат од сонови се:
непрегледни и недостижни задачи, бегање од чудовишта, чудни преображенија,
патувања во други светови, животни кои зборуваат и имаат човечки особини, како
и многу други. [3]
Вилхем
Вунт (Vilhelm Vunt), сметал дека бајката е најстара од сите наративни форми
и ги отсликува суштинските својства на
примитивниот ум (кој не се разликува од умот на модерниот човек, но двајцата го
користат на различен начин).[4]
Тој е пионер во етнопсихологијата, која се надевала дека проучувајќи ги бајките
и митовите ќе дојде до оној дел кој ја чини душата, т.е психата на еден народ.
За разлика
од овој пристап, психоаналитичкиот и анлитичкиот пристап на Фројд и Јунг, се
обидува преку бајките да ги откријат универзалните образци на однесување и
доживување својствени за целокупното човештво. Мотивите според нив
прозилегуваат од несвесното, т.е од психата на човекот (индивидулната или
колективната).
Фројд не
се занимавал со длабоко проучување на бајките, но смета дека нивната содржина е
симболичка и доколку се интерпретираат ќе откријат латентна или скриена
содржина од човековиот ум и ќе се изразат најдлабоките стравови, тежнеења,
желби, нагони или комплекси. Неговите следбеници во бајките ја гледаат
потиснатата сексуална енергија.
Рилкин ги
смета бајките за продукт на детското, инфатилното, незрелото или невротичното
размислување.
Слично на
него размслувале и Херберт Зилберер (Herbert Silberer), Карл Абрахам, па и Ерих
Фром. Карл Абрахам ја толкувал бајката „Магично стапче, златно магаре и ќотек
од вреќа“, како „тројно исполнување на желбите кое се доведува во врска со
трите ерогени зони“.[5]
Ерих Фром
смета дека црвената боја во бајката Црвенкапа е симбол на менструланиот циклус,
а самата Црвенкапа се наоѓа на праг на пубертетот и се соочува со низа
опасности, кои се симболично прикажани во ликот на волкот. Мажите се прикажани
како лукави и безобразни, како и животните, а самиот сексуален чин како
канибалистички акт, во кој мажот ја проголтува жената. Со оглед на тоа дека
станува збор за три генерации на жени, бајката според него го прикажува
триумфот на жената во однос на мажот.[6]
Ото Ранк
го збогатува овој пристап, внесувајќи го херојскиот образец. Тој смета дека
бајките се всушност детски фантазии кои се содржани во проекциите на
возрасните, а посебен акцент става на јунаците, како носители на Едиповиот
комплекс.[7]
Но, тој смета дека бајките не настанале од соновите, туку бајките и соновите се
два паралелни процеса и подлежат на исти психолошки законитости.[8]
Јунг во
бајката препознал ризница од архетипови, кои доаѓаат од колективното несвесно.
Бајката како симболично приповедање, доаѓа од длабочината на несвесното и само
преку длабинска, аналитичка психологија може да се толкува. Јунг ја користел
методата амплификација, која мора да се применува на сите елементи на сонот
(бајката). Секој поединечен мотив се збогатува со аналоген, сроден материјал во
вид на слики, симболи, легенди, митови и сл.,прикажувајќи ја смислата на нивните
можности и најразлични аспекти, се додека значењето не стане сосема јасно.
Секој поединечен елемент со смисла, се поврзува со следниот, се додека не се
разјасни целиот ланец на мотиви од бајката или сонот.[9]
Проучувајќи
ги симболите кои најчесто се појавуваат во бајките, како што се: anima i
animus, волшебник, ѓавол, браќа, џуџиња, животни, дрво, билка, шума, пештера,
вода, планина и сл., Јунг доаѓа до заклучок дека бајката го покажува патот до
индивидуацијата или доаѓање до Сопството.
Бајките ги
конкретизираат архетиповите и на наједноставен начин ни покажуваат како
правилното разбирање на симболите може да има лековито и креативно влијание врз
човекот.
Ерих
Нојман, значаен јунгов аналитичар, анализирајќи ги митовите и најстарите бајки,
како што е Амор и Психа, се обидел преку длабинската психологија да ја потврди
идејата дека онтогенеза одговара на филогенеза.
Но, како
што вели Мирослав Комлениќ „психоаналитичарот во бајката гледа сексуален мотив,
а бихејвиористот принципи на учење“[10]
или „ако тргнеме од стеблото, лесно ќе докажеме дека секој митолошки мотив на
крајот води до стеблото на светот. Ако тргнеме од сонцето, лесно ќе докажеме
дека се е соларен мотив.“[11]
Заради тоа
ние ќе се задржиме на психолозите кои проучувањето на бајките го сместуваат во
рамките на современата детска психологија, а тоа се: Витгенштајн
(Wittgenstein), Хојшер (Heuscher), Криста Крамс (Christa Crames) и Бруно
Бетлхајм (Bruno Bettelheim), а трудот ќе го завршиме со толкување на неколку
бајки од тој аспект.
Витгенштајн
спровел лонгитудална студија во траење од 20 години, испитал над 500 пациенти,
пријатели, колеги и студенти за тоа која бајка им паѓа прва на ум и заклучил
дека Црвенкапа е најприсутна во умовите на испитаниците. Свесен дека ова повеќе
зборува за личноста на испитаниците, отколку за самата бајка, дошол до заклучок
дека смислата на оваа бајка е во тоа што ги воведува децата во светот на
сексуалноста без заплашување или потиснување на истата, бидејќи е подобро да
бидат спремни и запознаени, отколку незаштитени како Црвенкапа.[12]
Хојшер ги
проучувал бајките од аспект на развојниот континуум, па увидел дека бајката
Ивица и Марица е типична за преедипалниот период, Црвенкапа е персонификација
за едипалниот период, а Заспаната Убавица за периодот на латенција.[13]
Бетлхајм
смета дека бајките му помагаат на детето полсено да се соочи со сопствениот
комплексен психолошки свет. Судбината на јунакот и неговите доживувања имаат
важна улога во креирање на моралниот и општествениот живот на детето. Тој смета
дека не треба да се објаснува бајката, туку детето самостојно ја надминува
бајката, како што ги надминува сопствените психолошки турбуленции. Скриената
смисла, детето ја открива благодарение на својата креативност и интуиција.
Секоја бајка му помага на детето да го преброди стравот од растењето и
разделувањето од родителите.
Тој исто
така го истражувал односот на бајката и митот и според него, митот е родител на
бајката. Нивната сличност се огледа во употребата на јазикот на симболите, а
разликата е во оптимизмот, наспроти песимизмот и намената. Имено, митот постои
за формирање на суперегото, додека бајката
ја формира целокупната личност.
Драгица Стаменковиќ, лиценциран
психолог, семеен советник, NLP
Practitioner
Литература:
Antonijević, Dragana. “Antropološko poimanje bajke kao optimističkog
žanra.” Antropologija 13, sv. 1 , 2013.
Holbek, Benght. Interpretation of Fairy Tales. Helsinki: Academia
Scientarium Fennica, 1987.
Ž.Popović, Marijana. Uloga bajki u analitičkoj psihoterapiji.
Beograd: Filozofski fakultet, 2013.
Rank, Otto. The Myth of the Birth of the Hero: A Psychological
Exploration of Myth. New York, 1919.
From, Erih. Zaboravljeni jezik. Beograd: Zavod za udžbenike, 2003.
Komlenić, Miroslav.
“Jedan model objašnjenja bajke principima psihologije učenja.” Godišnjak za
psihologiju, 2006: 41-52
Franz, Marie - Louise von. Interpretacija bajki. Zagreb:
Scarabeus-Naklada, 2007.
[1] Dragana Antonijević, „Antropološko poimanje bajke kao optimističkog
žanra“,14.
[2] Со бајкотерапија се занимаваат: Илдиго Болжидар, Златко Басташиќ и др.
[3] Benght Holbek, Interpretation of
Fairy Tales (Helsinki: Academia Scientarium Fennica, 1987).
[4] Marijana Ž.Popović,Uloga bajki u
analitičkoj psihoterapiji, 67.
[5] Bengt Holbek, Interpretation of Fairy Tales (Helsinki: Academia Scientarium Fennica,
1987), 70.
[6] Erih From, Zaboravljeni jezik (Beograd: Zavod za
udžbenike, 2003), 51.
[7] Otto Rank, The Myth of the
Birth of the Hero: A Psychological Exploration of Myth (New York:1919), 71.
[8] Ibid, 71.
[9] Marie – Louise von Franz, Interpretacija
bajki, 55.
[10] Miroslav Komlenić, „Jedan model objašnjenja bajke principima
psihologije učenja,“ Godišnjak za psihologiju
vol.4, No.4-5 (2006): 42.
[11] Marie – Louise von Franz, Interpretacija
bajki, 23.
[12] Marijana Ž.Popović,Uloga bajki u
analitičkoj psihoterapiji, 73.
[13] Ibid.
*Илустрација превземена од: https://mattandersondesign.com/wikia-fandom-dark-fairytales
Comments
Post a Comment